معنی واقعی هاکونا ماتاتا؛ از فلسفه زندگی تا فرار از مسئولیت / انیمیشن شیرشاه (The Lion King)

کارگردانان: راجر آلرز و راب مینکاف

شرکت سازنده: والت دیزنی پیکچرز (Walt Disney Pictures)

صداپیشگان اصلی: متیو برودریک (سیمبا)، جرمی آیرونز (اسکار)، جیمز ارل جونز (موفاسا)، ناتان لین (تیمون) و ارنی سابلا (پومبا)

این اثر کلاسیک که در دوران رنسانس دیزنی ساخته شد، توانست با موسیقی متن بی‌نظیر التون جان و هانس زیمر، به یکی از پرفروش‌ترین و محبوب‌ترین انیمیشن‌های تاریخ تبدیل شود و مفهوم هاکونا ماتاتا را در ذهن میلیون‌ها نفر حک کند.

داستان درباره سیمبا، توله شیری است که قرار است پس از پدرش موفاسا، پادشاه صخره غرور شود. اما با توطئه عموی خبیثش، اسکار، و کشته شدن پدر، سیمبا با احساس گناه از سرزمینش فرار می‌کند. او در بیابان با دو شخصیت عجیب، تیمون (یک میرکت) و پومبا (یک گراز) آشنا می‌شود که به او سبک زندگی هاکونا ماتاتا را می‌آموزند: یعنی فراموش کردن گذشته و غصه نخوردن برای آینده. سیمبا در این فضای بی‌خیالی بزرگ می‌شود تا اینکه گذشته به سراغش می‌آید و او باید بین زندگی راحت و بی‌مسئولیت یا بازگشت و پذیرش سرنوشت سخت پادشاهی، یکی را انتخاب کند.

عبارت هاکونا ماتاتا متعلق به زبان سواحلی (Swahili) است که در شرق آفریقا مثل کشورهای تانزانیا و کنیا صحبت می‌شود. کلمه هاکونا (Hakuna) به معنای وجود ندارد است و ماتاتا (Matata) به معنای مشکلات یا گرفتاری‌هاست. پس در ساده‌ترین حالت یعنی مشکلی نیست. اما جالب است بدانید که در زبان سواحلی واقعی، مردم محلی بیشتر از عبارت «هامنا شکیدا» (Hamna shida) استفاده می‌کنند و هاکونا ماتاتا بیشتر جنبه توریستی پیدا کرده است. این عبارت در واقع یک ساختار دستوری ساده دارد که می‌خواهد بگوید در این لحظه، هیچ مانعی برای خوشحالی وجود ندارد. این دقیقاً همان چیزی بود که تیم نویسندگان دیزنی در سفر تحقیقی‌شان به کنیا از راهنماهای محلی شنیدند و آن را وارد اسکریپت فیلم کردند تا به یکی از بزرگترین برندهای زبانی تاریخ سینما تبدیل شود.

از نگاه روان‌شناختی، هاکونا ماتاتا می‌تواند یک شمشیر دو لبه باشد. در لایه اول، این یک تمرین عالی برای ذهن‌آگاهی (Mindfulness) است؛ یعنی رها کردن اضطراب‌هایی که کنترلی بر آن‌ها نداریم. وقتی سیمبا یتیم و آواره شد، اگر غرق در غصه می‌ماند، احتمالاً از گرسنگی یا افسردگی تلف می‌شد. در اینجا، هاکونا ماتاتا یک کمک‌های اولیه روانی است. اما در لایه دوم، این مفهوم به یک مکانیزم دفاعی به نام اجتناب (Avoidance) تبدیل می‌شود. سیمبا با پناه بردن به این شعار، از هویت اصلی خود و مسئولیتی که در قبال خانواده و سرزمینش داشت فرار کرد. در واقع، هاکونا ماتاتا برای مدتی کوتاه شفابخش است، اما اگر تبدیل به استراتژی بلندمدت شود، فرد را از رشد باز می‌دارد و او را در وضعیتی نیمه‌کاره و بی‌هدف رها می‌کند.

در فرهنگ‌های آفریقایی، مفهوم آرامش و نبود مشکل معمولاً با پیوند به جامعه و طبیعت تعریف می‌شود. وقتی یک فرد سواحلی‌زبان می‌گوید مشکلی نیست، منظورش این نیست که من به هیچ چیز اهمیت نمی‌دهم، بلکه به این معناست که ما با هم هستیم و از پس آن برمی‌آییم. اما دیزنی این مفهوم را شخصی‌سازی (Individualism) کرد. در نسخه سینمایی، تیمون و پومبا کاملاً از جامعه طرد شده‌اند و هاکونا ماتاتا برای آن‌ها یعنی من به خودم فکر می‌کنم و بقیه دنیا به جهنم! این تفاوت بسیار کلیدی است؛ نسخه اصلی یک صلح درونی جمعی است، اما نسخه انیمیشنی نوعی اپیکوریسم (Epicureanism) افراطی و لذت‌جویی فردی را تبلیغ می‌کند که در آن فقط حال خوب من اولویت دارد.

بدون شک اگر آهنگ ساخته شده توسط التون جان (Elton John) و شعرهای تیم رایس (Tim Rice) نبود، این عبارت هرگز تا این حد نفوذ نمی‌کرد. ریتم آهنگ هاکونا ماتاتا به گونه‌ای طراحی شده که ضربان قلب را تنظیم کرده و احساس شادی کاذب اما دلپذیری ایجاد می‌کند. در تحلیل فنی موسیقی این اثر، استفاده از سازهای کوبه‌ای آفریقایی در کنار ساختار پاپ غربی باعث شد که مخاطب احساس کند با یک حکمت باستانی طرف است، در حالی که در واقع با یک محصول تجاری بسیار هوشمندانه روبرو بود. این آهنگ کاندیدای اسکار هم شد اما در نهایت به آهنگ دایره زندگی (Circle of Life) از همان فیلم باخت. با این حال، در فرهنگ عامه، برد اصلی با هاکونا ماتاتا بود چون تکرارپذیری بسیار بالاتری در مکالمات روزمره داشت.

اگر بخواهیم کمی عمیق‌تر و با عینک فلسفی به ماجرا نگاه کنیم، هاکونا ماتاتا رگه‌هایی از پوچ‌گرایی خوش‌بینانه (Optimistic Nihilism) دارد. تیمون و پومبا معتقدند که دنیا هیچ هدف خاصی ندارد و ما هم هیچ نقشی در آن نداریم، پس چرا باید نگران باشیم؟ آن‌ها در واقع به نوعی اگزیستانسیالیسم ساده‌انگارانه رسیده‌اند که می‌گوید چون معنای از پیش تعیین شده‌ای وجود ندارد، پس تنها معنای موجود، لذت بردن از لحظه است. این در تضاد کامل با فلسفه دایره زندگی موفاسا قرار دارد که بر مسئولیت، پیوستگی و میراث تاکید می‌کند. تضاد بین این دو فلسفه، موتور محرک اصلی درام در فیلم شیرشاه است و سیمبا را به عنوان نماینده انسان مدرن، بین انتخاب لذت آنی یا معنای ابدی قرار می‌دهد.

برخی منتقدان فرهنگی معتقدند استفاده از این عبارت در فیلم شیرشاه نوعی کلیشه‌سازی از آفریقاست. آن‌ها می‌گویند دیزنی تکه‌هایی از فرهنگ‌های مختلف قاره آفریقا را برداشته و در یک دیگ ریخته تا معجونی بسازد که برای مخاطب غربی جذاب باشد. در حالی که داستان فیلم بیشتر به سنت‌های پادشاهی اتیوپی و غرب آفریقا شباهت دارد، زبان مورد استفاده سواحلی است که مربوط به شرق آفریقاست. همچنین، تصویر کردن حیواناتی که هاکونا ماتاتا می‌گویند به عنوان موجوداتی تنبل و بی‌خیال، گاهی به عنوان توهینی غیرمستقیم به اخلاق کاری مردم آفریقا تعبیر شده است. با این حال، اکثر مردم تانزانیا و کنیا با دیدی مثبت به این ماجرا نگاه می‌کنند، چرا که باعث شده زبانشان حداقل در حد دو کلمه، جهانی‌ترین زبان دنیا شود.

امروزه هاکونا ماتاتا فقط یک شعار انیمیشنی نیست، بلکه به یک مدل کسب‌وکار در صنعت گردشگری تبدیل شده است. هتل‌ها، آژانس‌های مسافرتی و برندهای لباس از این عبارت برای فروختن مفهوم آرامش استفاده می‌کنند. در دنیای پر از استرس امروز، این کلمه مثل یک مسکن عمل می‌کند. برندها با استفاده از این قلاب ذهنی، به مشتری القا می‌کنند که با خرید این محصول، تمام مشکلاتت را پشت سر می‌گذاری. این دقیقاً همان کاری است که تیمون و پومبا با سیمبا کردند؛ آن‌ها به او یک سبک زندگی فروختند تا او را در تیم خود نگه دارند. این نشان می‌دهد که قدرت کلمات چقدر می‌تواند در تغییر رفتار مصرف‌کننده و حتی تغییر مسیر زندگی یک فرد موثر باشد.

در جلسات تراپی، گاهی از مفاهیم مشابه هاکونا ماتاتا برای درمان اختلالات اضطراب فراگیر (GAD) استفاده می‌شود. پزشکان به بیمار می‌آموزند که بین مشکلات واقعی و فکرهای سمی تفاوت قائل شود. عبارت هاکونا ماتاتا در واقع تلاشی برای قطع کردن نشخوار فکری (Rumination) است. وقتی سیمبا مدام به صحنه مرگ پدرش فکر می‌کرد، او در حال نابود کردن خودش بود. تیمون با وارد کردن شوک هاکونا ماتاتا، مدار فکری او را تغییر داد. اما نکته علمی مهم اینجاست که در روان‌پزشکی، پس از مرحله آرام‌سازی، مرحله مواجهه (Exposure) قرار دارد. یعنی فرد باید در نهایت با ترس‌هایش روبرو شود، کاری که سیمبا در پایان فیلم با بازگشت به صخره غرور انجام داد. پس هاکونا ماتاتا فقط فاز اول درمان است، نه کل آن.

جالب است بدانید که قبل از دیزنی، این عبارت در آهنگ‌های دیگری هم استفاده شده بود. مثلاً یک گروه کنیایی به نام تمبو ۷ (Them Mushrooms) در سال ۱۹۸۲ آهنگی به نام جانبو بوانا داشتند که در آن هاکونا ماتاتا تکرار می‌شد. اما قدرت رسانه‌ای دیزنی به قدری بود که همه نسخه‌های قبلی را زیر سایه برد. امروزه در سریال‌های کمدی آمریکایی مثل سیتکام‌ها، هر وقت می‌خواهند شخصیتی را نشان دهند که از زیر کار در می‌رود یا بیش از حد بی‌خیال است، به او لقب هاکونا ماتاتا می‌دهند. حتی در مستندهای حیات وحش، گاهی راویان برای تلطیف فضای خشن شکار، از این اصطلاح استفاده می‌کنند تا به بیننده یادآوری کنند که در طبیعت، غصه خوردن برای شکار معنایی ندارد و زندگی ادامه می‌یابد.

در نهایت، شیرشاه به ما می‌گوید که هاکونا ماتاتا یک ایستگاه است، نه مقصد. اگر در این ایستگاه زیاد بمانید، پادشاهی‌تان را از دست می‌دهید و سرزمین وجودتان به دست کفتارهای درونی (ترس و بی‌هدفی) می‌افتد. اما اگر اصلاً در این ایستگاه توقف نکنید، زیر بار مسئولیت‌ها خرد می‌شوید. هنر زندگی در این است که بدانیم چه زمانی باید با صدای بلند بگوییم هاکونا ماتاتا و بی‌خیال عالم شویم و چه زمانی مثل سیمبا، ردای مسئولیت به تن کنیم و به سمت سرنوشت‌مان قدم برداریم. این عبارت نه یک فرار مطلق، بلکه یک فرصت برای نفس گرفتن در میانه نبردهای سخت زندگی است. تعادل بین بی‌خیالی تیمون و مسئولیت‌پذیری موفاسا، همان چیزی است که سیمبا را به پادشاهی واقعی تبدیل کرد.