فیلم دست‌نیافتنی‌ها (The Intouchables) – داستان و نقد و بررسی حال و هوای این فیلم صمیمی

شناسنامه فیلم دست‌نیافتنی‌ها (2011)

کارگردانان: اولیویه ناکاش (Olivier Nakache) و اریک تولدانو (Éric Toledano)
شرکت سازنده: گومون (Gaumont)
بازیگران اصلی:
فرانسوا کلوزه (François Cluzet) در نقش فیلیپ (ارل پولتزو دی بورگو)
عمر سی (Omar Sy) در نقش دریس (برگرفته از شخصیت عبدال تلو)
آن لو نی (Anne Le Ny) در نقش ایوون (مدیر خانه فیلیپ)
آدری فلو (Audrey Fleurot) در نقش ماگالی (منشی فیلیپ)

داستان کلی و حال و هوای فیلم دست‌نیافتنی‌ها (The Intouchables)

ماجرا درباره فیلیپ، یک اشراف‌زاده ثروتمند است که در اثر سانحه پاراگلایدر (Paragliding) دچار کوادری‌پلژی یا فلج چهاراندام شده و توانایی تکان دادن بدن خود از گردن به پایین را ندارد. او که از نگاه‌های ترحم‌آمیز اطرافیان خسته شده، در میان متقاضیان پرستاری، جوانی سیاهپوست و جسور به نام دریس را استخدام می‌کند که تازه از زندان آزاد شده و فقط برای گرفتن یک امضا جهت دریافت حق بیمه بیکاری آمده است. دریس هیچ تخصصی در مراقبت از بیمار ندارد و حتی نمی‌داند چطور باید جوراب طبی بپوشاند، اما برخورد او با فیلیپ فاقد هرگونه ترحم است. او با فیلیپ مثل یک آدم سالم شوخی می‌کند، با او به سرعت می‌راند و دنیای موسیقی کلاسیک و هنر فیلیپ را با انرژی خیابانی خود ترکیب می‌کند. این تضاد، منجر به یک دوستی عمیق می‌شود که هر دو را از پیله تنهایی و ناامیدی خارج می‌کند.

واقعیت پشت پرده؛ مردی که فیلیپ را نجات داد

شاید باورکردنی نباشد اما فیلم دست‌نیافتنی‌ها (The Intouchables) بر اساس یک داستان کاملاً واقعی ساخته شده است. شخصیت فیلیپ در دنیای واقعی، فیلیپ پوتزو دی بورگو (Philippe Pozzo di Borgo) نام دارد که مدیر یکی از مشهورترین برندهای نوشیدنی در فرانسه بود. او پس از تصادف در سال ۱۹۹۳، همسرش را هم به دلیل بیماری از دست داد و در اوج افسردگی بود که با عبدال تلو (Abdel Sellou) آشنا شد. نکته جالب اینجاست که در واقعیت، عبدال یک مهاجر الجزایری بود، نه آفریقایی‌تبار. سازندگان فیلم برای اینکه نقش را به «عمر سی» بدهند، ملیت شخصیت دریس را تغییر دادند. عبدال واقعی به قدری شوخ و پرانرژی بود که فیلیپ در خاطراتش می‌گوید او همان «فرشته نگهبان شیطانی» بود که به آن نیاز داشت تا دوباره به زندگی برگردد. آن‌ها ده سال با هم زندگی کردند و عبدال حتی در نوشتن بخش‌هایی از فیلمنامه هم به کارگردان‌ها مشاوره داد تا روح داستان حفظ شود.

زنگ تفریح: نقاشی یا لکه خون؟

یادتان هست دریس به تابلوی نقاشی که فیلیپ با قیمت گزاف خریده بود می‌خندید و می‌گفت: «این فقط یه لکه خونه که روی بوم پاشیده شده»؟ نکته فان ماجرا اینجاست که آن تابلوی کذایی در واقعیت توسط یکی از دوستان نزدیک کارگردان در مدت زمان کوتاهی کشیده شد تا فقط شبیه کارهای مدرن گران‌قیمت باشد. اما بعد از اکران فیلم، چندین کلکسیونر هنری تماس گرفتند و واقعاً می‌خواستند آن تابلو را بخرند! آن‌ها تصور می‌کردند این یک اثر هنری انتزاعی (Abstract) واقعی است، در حالی که دریس درست می‌گفت؛ آن فقط چند قطره رنگ بود که برای مسخره کردن بازار هنر روی بوم پاشیده شده بود!

چالش بازیگری؛ حبس شدن در یک صندلی

فرانسوا کلوزه برای بازی در نقش فیلیپ با یکی از دشوارترین چالش‌های دوران کاری‌اش روبرو شد. او باید تمام احساساتش را فقط و فقط با چشم‌ها و تغییرات جزئی در لحن صدایش منتقل می‌کرد. کلوزه برای ساعت‌های متمادی روی صندلی چرخ‌دار می‌نشست و حتی در زمان استراحت بین پلان‌ها هم سعی می‌کرد بدنش را تکان ندهد تا به وضعیت فلج بودن عادت کند. او می‌گوید سخت‌ترین بخش کار این بود که وقتی عمر سی شروع به بداهه پردازی و شوخی‌های خنده‌دار می‌کرد، او نباید هیچ واکنشی نشان می‌داد و بدنش نباید از خنده می‌لرزید. این تمرکز وحشتناک باعث شد که او بعد از پایان فیلمبرداری دچار گرفتگی‌های عضلانی شدید شود، چون بدن او به مدت چندین ماه تحت فشار سکون مطلق بود.

موسیقی؛ وقتی لودویکو اینائودی جهان را مسحور کرد

یکی از ستون‌های اصلی موفقیت این فیلم، موسیقی متن فوق‌العاده آن است که توسط لودویکو اینائودی (Ludovico Einaudi) ساخته شده است. قطعات پیانو این فیلم به قدری با اتمسفر داستان عجین شده‌اند که شنیدن آن‌ها بدون یادآوری صحنه‌های فیلم غیرممکن است. کارگردانان فیلم معتقد بودند که برای نمایش تضاد دنیای فیلیپ و دریس، موسیقی کلاسیک باید به شکلی مدرن و مینیمال شنیده شود. موسیقی در این فیلم نقش یک مترجم را دارد؛ وقتی کلمات از بیان عمق تنهایی فیلیپ عاجز می‌مانند، نت‌های پیانو وارد می‌شوند. جالب است بدانید که بعد از اکران فیلم، فروش آلبوم‌های موسیقی اینائودی در سراسر جهان جهش خیره‌کننده‌ای داشت و سبک نئوکلاسیک (Neoclassical) دوباره به صدر پلی‌لیست‌های جوانان بازگشت.

جامعه‌شناسی طردشدگان؛ برخورد دو دنیای موازی

فیلم به شکلی هوشمندانه به موضوع «حاشیه‌نشینی» (Marginalization) می‌پردازد. دریس نماینده قشر حاشیه‌نشین پاریس است که جامعه او را نادیده گرفته و فیلیپ نماینده اشراف‌زادگانی است که به دلیل معلولیت، از نظر فیزیکی حاشیه‌نشین شده‌اند. هر دو شخصیت به نوعی «دست‌نیافتنی» هستند؛ یکی به دلیل فقر و سابقه کیفری و دیگری به دلیل وضعیت جسمانی. فیلم به ما نشان می‌دهد که چطور این دو طردشده، در کنار هم به یک کل واحد تبدیل می‌شوند. این نگاه جامعه‌شناختی باعث شد که فیلم در فرانسه بحث‌های گسترده‌ای را درباره وضعیت مهاجران و نحوه برخورد با معلولان باز کند. فیلم به جای اینکه دریس را یک بزهکار بدبخت نشان دهد، او را فردی با پتانسیل‌های عظیم انسانی معرفی می‌کند که فقط منتظر یک فرصت کوچک بوده است.

تکنیک‌های سینمایی؛ استفاده از رنگ برای بیان احساس

اگر به دقت به پالت رنگی (Color Palette) فیلم نگاه کنید، متوجه تغییری تدریجی می‌شوید. در ابتدای فیلم، خانه‌ی فیلیپ با رنگ‌های سرد، تیره و نورپردازی سنگین نمایش داده می‌شود که نشان‌دهنده بن‌بست روحی اوست. با ورود دریس، به مرور رنگ‌های گرم‌تر و نورهای طبیعی بیشتری وارد قاب می‌شوند. حتی لباس‌های فیلیپ هم از خاکستری و مشکی به سمت رنگ‌های ملایم‌تر متمایل می‌شود. کارگردانان از لنزهای واید (Wide Angle) برای نشان دادن وسعت خانه و در عین حال تنهایی فیلیپ استفاده کردند، اما در صحنه‌های مشترک دریس و فیلیپ، دوربین به آن‌ها نزدیک‌تر می‌شود (Close-up) تا صمیمیت شکل گرفته را به رخ بکشد. این جزئیات فنی باعث می‌شود مخاطب بدون اینکه متوجه شود، تغییر حال و هوای قهرمان داستان را با تمام وجود حس کند.

زنگ تفریح: رقص با آهنگ زمین، باد و آتش!

آن صحنه مشهور رقص عمر سی در جشن تولد فیلیپ را به یاد دارید؟ آن رقص کاملاً بداهه بود! در فیلمنامه فقط نوشته شده بود «دریس می‌رقصد»، اما عمر سی که عاشق گروه (Earth, Wind & Fire) است، شروع کرد به انجام حرکات عجیب و غریب و بامزه خودش. فرانسوا کلوزه (فیلیپ) که در آن لحظه واقعاً داشت به حرکات او می‌خندید، خنده‌اش در فیلم باقی ماند چون کارگردان‌ها معتقد بودند آنقدر طبیعی و دلنشین است که هیچ بازیگری نمی‌تواند آن را بازسازی کند. جالب اینجاست که بعد از پخش فیلم، این آهنگ دوباره در کلاب‌های شبانه پاریس ترند شد و جوان‌ها سعی می‌کردند حرکات «دریسی» را تقلید کنند!

تحلیل روانشناختی؛ مفهوم «درمان از طریق نقص»

در روانشناسی، رابطه‌ی این دو نفر را می‌توان از زاویه «مکمل بودن سایه‌ها» بررسی کرد. فیلیپ کسی است که همه چیز دارد جز توانایی حرکت، و دریس کسی است که هیچ چیز ندارد جز سلامتی و تحرک فوق‌العاده. دریس با بی‌خیالی و حتی گاهی بی‌ادبی‌های تعمدی، به فیلیپ اجازه می‌دهد که دوباره خودش را یک «انسان» ببیند، نه یک «بیمار». در واقع، دریس با نادیده گرفتن پروتکل‌های درمانی، بزرگترین درمان را برای فیلیپ انجام می‌دهد. او به جای اینکه به زخم‌های فیلیپ پماد بزند، روح او را با شوخی‌های تند تحریک می‌کند. این رویکرد که در روان‌درمانی مدرن به آن «مواجهه طنزآمیز» (Humorous Confrontation) می‌گویند، باعث می‌شود سد دفاعی بیمار شکسته شده و پذیرش واقعیت برایش آسان‌تر شود.

بازتاب جهانی و بازسازی‌های ناموفق

موفقیت عظیم فیلم دست‌نیافتنی‌ها (The Intouchables) باعث شد که هالیوود و چندین کشور دیگر به فکر بازسازی آن بیفتند. نسخه آمریکایی با نام «بالا رفتن» (The Upside) با بازی برایان کرانستون و کوین هارت ساخته شد، اما هرگز نتوانست جادوی نسخه اصلی را تکرار کند. منتقدان معتقدند که نسخه اصلی فرانسوی دارای یک «آن» (Je ne sais quoi) است که در نسخه‌های دیگر یافت نمی‌شود. صمیمیت بین عمر سی و فرانسوا کلوزه چیزی نبود که با جایگزین کردن بازیگران مشهور به دست بیاید. همچنین، ظرافت‌های فرهنگی موجود در پاریس و تضاد بین آپارتمان‌های لوکس محله سن ژرمن با بلوک‌های سیمانی حاشیه شهر، در نسخه‌های بازسازی شده بسیار سطحی از آب درآمده بود.

فکت‌های کوتاه و نایاب از تولید فیلم

۱. ماشین مشهور فیلم یک مازراتی کواتروپورو (Maserati Quattroporte) است که برای فیلمبرداری صحنه‌های تعقیب و گریز از آن استفاده شد. ۲. فیلیپ واقعی اصرار داشت که فیلم باید کمدی باشد، نه درام؛ او نمی‌خواست مردم به حال او گریه کنند. ۳. عمر سی برای بازی در این نقش حدود ۱۰ کیلوگرم وزن کم کرد تا شبیه جوانانی باشد که در محله‌های فقیرنشین زندگی می‌کنند و مدام در حال دویدن و تحرک هستند. ۴. سکانس ابتدایی فیلم که با تعقیب و گریز پلیس شروع می‌شود، در واقع انتهای داستان است که به صورت فلش‌بک (Flashback) روایت می‌شود تا از همان ابتدا مخاطب را جذب هیجان قصه کند. ۵. بودجه فیلم تنها ۹ میلیون یورو بود اما در نهایت بیش از ۴۲۰ میلیون دلار در سراسر جهان فروخت.

تاثیر بر سینمای فرانسه؛ رنسانس کمدی-درام

قبل از این فیلم، سینمای فرانسه بیشتر به خاطر فیلم‌های هنری سنگین و روشنفکرانه شناخته می‌شد. دست‌نیافتنی‌ها ثابت کرد که می‌توان فیلمی ساخت که هم از نظر هنری ارزشمند باشد و هم مخاطب عام را به سینما بکشاند. این فیلم راه را برای نسل جدیدی از فیلمسازان فرانسوی باز کرد تا سراغ سوژه‌های حساس اجتماعی بروند و با لحنی شیرین آن‌ها را روایت کنند. موفقیت این اثر باعث شد که «عمر سی» به اولین بازیگر سیاهپوستی تبدیل شود که جایزه سزار (César Award) بهترین بازیگر مرد را دریافت می‌کند؛ اتفاقی که در تاریخ سینمای فرانسه بی‌سابقه بود و دیوارهای نژادپرستی پنهان در صنعت فیلمسازی این کشور را فرو ریخت.

خطاهای علمی و واقع‌گرایی در نمایش معلولیت

با وجود اینکه فیلم بسیار دقیق ساخته شده، اما برخی متخصصان توانبخشی به چند مورد اشاره کرده‌اند. مثلاً در صحنه‌ای که دریس آب جوش را روی پای فیلیپ می‌ریزد تا ببیند او حسی دارد یا نه، فیلیپ هیچ واکنشی نشان نمی‌دهد. در واقعیت، حتی اگر فرد حس درد نداشته باشد، بدن ممکن است واکنش‌های اتونومیک (Autonomic) مثل تغییر فشار خون یا قرمزی شدید پوست نشان دهد. همچنین، جابه‌جا کردن یک بیمار کوادری‌پلژی به آن راحتی که دریس انجام می‌دهد، در واقعیت می‌تواند باعث آسیب به ستون فقرات شود. با این حال، فیلمسازان ترجیح دادند به جای تمرکز بر جزئیات پزشکی خسته‌کننده، بر جنبه‌های انسانی و رابطه بین آن دو تمرکز کنند که تصمیمی کاملاً درست برای یک اثر سینمایی بود.

ارتباط با ادبیات؛ کتابی که جرقه فیلم را زد

بسیاری فکر می‌کنند فیلم فقط از یک مستند الهام گرفته شده، اما فیلیپ پوتزو دی بورگو کتابی به نام «نفس دوم» (Le Second Souffle) نوشته بود که جزئیات دقیق‌تری از رابطه‌اش با عبدال را شرح می‌داد. در این کتاب، فیلیپ اعتراف می‌کند که عبدال بارها از او دزدی کرده بود و حتی اشیای قیمتی خانه را می‌فروخت! اما فیلیپ آگاهانه چشمش را روی این مسائل می‌بست، چون معتقد بود «هزینه» زنده ماندن روحی‌اش، گذشتن از این مسائل مادی است. فیلمنامه با زیرکی این بخش‌های تاریک را تلطیف کرد تا شخصیت دریس محبوبیتش را نزد مخاطب از دست ندهد، اما روح کلی کتاب که همان «رهایی از قید و بندهای اخلاقی خشک» بود، به خوبی در فیلم حفظ شد.

راز پاراگلایدر؛ ورزش محبوب اما خطرناک

سکانس‌های پاراگلایدر سواری در فیلم، در کوه‌های آلپ فرانسه فیلمبرداری شده‌اند. فیلیپ واقعی یک ورزشکار حرفه‌ای در این رشته بود و حتی بعد از فلج شدن، باز هم با کمک مربیان مخصوص به پرواز ادامه داد. فیلم می‌خواهد بگوید که «سقوط» فیلیپ فقط یک حادثه فیزیکی نبود، بلکه سقوط از عرش قدرت و ثروت به فرش ناتوانی بود. پاراگلایدر در این فیلم نمادی از آزادی مطلق است. در سکانس پایانی که دریس و فیلیپ با هم پرواز می‌کنند، ما شاهد رهایی هر دوی آن‌ها هستیم؛ یکی از زندان تن و دیگری از زندان فقر و بی‌هدفی. این تقارن معنایی، یکی از زیباترین پایان‌بندی‌های تاریخ سینما را رقم زده است.

میراث دست‌نیافتنی‌ها؛ فیلمی برای تمام دوران

امروزه این فیلم در بسیاری از مدارس پرستاری و مددکاری اجتماعی به عنوان یک واحد درسی غیررسمی نمایش داده می‌شود. درس بزرگی که دست‌نیافتنی‌ها به ما می‌دهد این است که «همدلی» (Empathy) بسیار ارزشمندتر از «ترحم» (Pity) است. ترحم باعث ایجاد فاصله می‌شود، اما همدلی پل می‌سازد. فیلیپ و دریس به ما یادآوری می‌کنند که فراتر از رنگ پوست، ثروت و توانایی جسمی، چیزی به نام «انسانیت مشترک» وجود دارد که می‌تواند سخت‌ترین سدها را بشکند. این فیلم فقط یک کمدی سرگرم‌کننده نیست، بلکه یک مانیفست برای زندگی شادتر در دنیایی پر از تضاد است.

جمع‌بندی نهایی

فیلم دست‌نیافتنی‌ها صرفاً یک اثر سینمایی نیست، بلکه ضیافتی از احساسات انسانی است که به ما یادآوری می‌کند زندگی، فراتر از محدودیت‌های فیزیکی و مرزهای اجتماعی، هنوز ارزش زیستن دارد. این فیلم با ترکیب جادویی کمدی و درام، به ما می‌آموزد که گاهی یک غریبه از دنیایی کاملاً متفاوت، می‌تواند کلید رهایی ما از زندان‌های خودساخته‌مان باشد. تماشای دوباره این شاهکار، نه تنها سرگرم‌کننده است، بلکه نوعی صیقل دادن به روح و تجدید نظر در قضاوت‌هایمان درباره دیگران محسوب می‌شود. در دنیایی که مدام بر طبل جدایی و تفاوت‌ها می‌کوبد، دست‌نیافتنی‌ها سرودی است در ستایش پیوند، امید و خنده‌هایی که از ته دل برمی‌آیند؛ فیلمی که ثابت می‌کند هیچ‌کس برای خوشبخت شدن، تنها نیست.

شما با کدام سکانس دست‌نیافتنی‌ها اشک ریختید یا خندیدید؟

همه ما لحظات خاصی از این فیلم را در گوشه ذهنمان قاب گرفته‌ایم. آیا شما هم دوستی دارید که مثل دریس، در سخت‌ترین روزها با یک شوخی ناب حالتان را عوض کرده باشد؟ یا فکر می‌کنید رابطه این دو نفر فقط در دنیای فیلم‌ها امکان‌پذیر است؟ نظرات و تجربه‌های شخصی خودتان را از تماشای این اثر ماندگار در بخش دیدگاه‌ها با ما و دیگر سینمادوستان به اشتراک بگذارید. منتظر خواندن روایت‌های جذاب شما هستیم!