فیلم آبی بیکران | داستان و نقد The Big Blue (1988)
قصهٔ آدمهایی که بیشتر به دریا تعلق دارند تا به خشکی
فیلم آبی بیکران / The Big Blue (1988) یکی از شخصیترین و در عین حال بحثبرانگیزترین آثار لوک بسون است. این فیلم در نقطهای ساخته شد که بسون هنوز به کارگردان پرخرج و اکشنمحور سالهای بعد تبدیل نشده بود و بیشتر به سینمای شاعرانه، تصویری و درونگرا علاقه داشت.
بسون پیش از این فیلم با آثاری مانند Subway و Le Dernier Combat شناخته شده بود، اما «آبی بیکران» اولین تجربهای بود که جهان ذهنی او را به شکلی کامل و بیپرده نشان داد. این فیلم بیش از آنکه درباره رقابت یا ورزش باشد، درباره یک کشش درونی است. کششی که نه منطق میشناسد، نه مصالحه.
در کارنامه بسون، «آبی بیکران» جایگاهی یگانه دارد. نه شبیه آثار اکشن بعدیاش مثل Léon است و نه کاملاً در چارچوب درامهای کلاسیک میگنجد. این فیلم بیشتر شبیه اعترافی تصویری است. اعترافی درباره وسوسه رها شدن از زمین.
بسون بعدها بارها به سینمای جریان اصلی نزدیک شد، اما هیچوقت دوباره چنین فیلمی نساخت. به همین دلیل است که «آبی بیکران» حتی برای منتقدان مخالفش هم اثری غیرقابل چشمپوشی باقی مانده است.
شناسنامه فیلم آبی بیکران / The Big Blue (1988)
نام کارگردان: لوک بسون
نام بازیگران: ژان مارک بار، ژان رنو، رُزانا آرکت، پل شنار، سرجو کاستلیتو
موسیقی: اریک سرا
داستان فیلم آبی بیکران / The Big Blue
داستان فیلم از کودکی ژاک مایول آغاز میشود، پسربچهای که در یکی از جزایر یونان زندگی میکند و رابطهای غیرعادی با دریا دارد. او ساعتهای طولانی شنا میکند، نفسش را بیش از حد معمول نگه میدارد و به نظر میرسد در آب آرامتر از خشکی است. تنها کسی که میتواند پا به پای او شنا کند، پسربچهای ایتالیایی به نام انتسو مولیناری است. میان این دو، از همان کودکی، نوعی رقابت شکل میگیرد که بیشتر شبیه وسواس است تا بازی.
مرگ پدر ژاک در حادثهای زیر آب، ضربهای عمیق به او وارد میکند و پیوندش با دریا را پیچیدهتر میسازد. سالها بعد، ژاک به غواصی حرفهای تبدیل شده و برای مؤسسههای تحقیقاتی کار میکند. در سوی دیگر، انتسو به چهرهای شناختهشده در مسابقات غواصی آزاد بدل شده و رکوردهای جهانی را جابهجا میکند، اما همچنان احساس میکند چیزی کم دارد. چیزی که فقط با شکست دادن ژاک کامل میشود.
در یکی از مأموریتها، ژاک با جوآنا کراس، بازرس بیمهای اهل نیویورک، آشنا میشود. جوآنا مجذوب سکوت، رفتار و فاصله ژاک با دنیای معمول آدمها میشود و تصمیم میگیرد او را دنبال کند. رابطهای عاطفی میان آنها شکل میگیرد، اما از همان ابتدا روشن است که ژاک بیش از هر انسان دیگری به دریا تعلق دارد.
با بازگشت انتسو به زندگی ژاک، رقابت قدیمی دوباره شعلهور میشود. مسابقهها یکی پس از دیگری برگزار میشوند و هر بار، مرز توان انسانی کمی عقبتر میرود. فشار جسمی و روانی انتسو افزایش مییابد، اما او حاضر نیست متوقف شود. ژاک که همواره محتاطتر است، میان وفاداری به دوست قدیمی و ترس از عاقبت این رقابت گرفتار میشود.
در حالی که جوآنا تلاش میکند ژاک را به زندگی روی خشکی پیوند بزند، دریا همچنان او را فرا میخواند. اتفاقی تلخ در یکی از مسابقات، مسیر داستان را تغییر میدهد و ژاک را در برابر انتخابی قرار میدهد که هیچ پاسخ سادهای ندارد. انتخاب میان زندگی انسانی، عشق، و کششی که از اعماق میآید و رهایش نمیکند.
حس و حال فیلم
«آبی بیکران» پیش از آنکه یک فیلم ورزشی یا رقابتی باشد، یک درام شاعرانه است. ژانر اصلی فیلم درام است، اما رگههایی از عاشقانه و حتی خیالپردازی در آن دیده میشود. فیلم عمداً از هیجانهای مرسوم فاصله میگیرد و ضربآهنگ آرامی دارد که ممکن است برای برخی تماشاگران چالشبرانگیز باشد.
فضای فیلم سرشار از سکوت، آب، نور آبی و موسیقی ملایم Éric Serra است. موسیقی نه برای تحریک احساسات، بلکه برای غوطهور کردن تماشاگر در حالتی رؤیایی استفاده میشود. یکی از نقاط قوت فیلم، صحنههای زیر آب است که با زیبایی و صبوری فیلمبرداری شدهاند.
در میان بازیگران، ژان رنو در نقش انتسو حضوری پررنگ و زمینی دارد. او انسانی است که میخواهد بر دنیا غلبه کند. در مقابل، ژان مارک بار در نقش ژاک، بیشتر شبیه کسی است که میخواهد از دنیا فاصله بگیرد. یکی از سکانسهای بهیادماندنی فیلم، آزمایش نفسگیری شبانه این دو در استخر است. صحنهای که هم رقابت را نشان میدهد و هم خطر را، بدون نیاز به اغراق.
منطق داستانی فیلم گاهی عمداً از واقعگرایی فاصله میگیرد، اما این فاصله بخشی از جهانبینی بسون است. جهانی که در آن، احساسات بر قواعد غلبه دارند.
مفهومهای آشکار و پنهان فیلم
در سطح آشکار، «آبی بیکران» درباره رقابت دو غواص و عشق زنی است که میان آنها قرار میگیرد. اما در لایه زیرین، فیلم درباره میل به بازگشت است. بازگشت به جایی پیشاانسانی، پیشازبانی و آرام. دریا در این فیلم فقط یک مکان نیست. نوعی وعده است.
ژاک نماد انسانی است که با قواعد زندگی اجتماعی کنار نمیآید. او نه جاهطلب است، نه اهل پیروزی. کشش او به اعماق، شبیه کشش به مرگ است، اما مرگی که ترسناک نیست. فیلم هرگز این میل را قضاوت نمیکند. نه آن را ستایش مطلق میکند و نه محکوم.
در مقابل، انتسو نماینده انسانی است که میخواهد ثابت کند هنوز زنده است. رکورد، مدال و تشویق، برای او معنا دارند. همین تضاد است که رابطه آنها را تراژیک میکند. آنها زبان مشترکی ندارند، اما بدون هم هم نمیتوانند باشند.
دریا بهعنوان میل، نه مکان
The Big Blue فیلمی درباره دریا نیست، بلکه درباره میلی است که نامی ندارد. دریا در این فیلم نه پسزمینه است و نه لوکیشن. نوعی فراخوان است. چیزی شبیه به خانهای که هرگز کاملاً به یاد آورده نمیشود، اما همیشه حس میشود.
ژاک وقتی در آب است، آرام میشود. ضربانش پایین میآید، بدنش منظم میشود و نگاهش وضوح پیدا میکند. خشکی برای او پر از صدا، اصطکاک و مزاحمت است. بسون با سماجت نشان میدهد که ژاک در خشکی «زنده» است، اما «درست» نیست. این تمایز، کلید فهم فیلم است.
به همین دلیل است که فیلم هیچوقت تلاش نمیکند این میل را عقلانی کند. نه روانشناسیاش میکند، نه ریشههایش را توضیح میدهد. دریا دلیل نمیخواهد. فقط میخواند.
رقابت یا دو مسیر متفاوت
در نگاه اول، فیلم درباره رقابت ژاک و انتسو است. اما هرچه جلوتر میرویم، روشنتر میشود که این دو اصلاً در یک مسیر نیستند. انتسو به دنبال غلبه است. غلبه بر رکورد، بر بدن، بر ترس، و در نهایت بر دیگری. او غواصی را بهعنوان یک میدان نبرد میبیند.
ژاک اما چیزی برای اثبات ندارد. او نه به مدال علاقهمند است و نه به تشویق. حتی وقتی برنده میشود، شادی نمیکند. این تفاوت بنیادین است. فیلم بهجای قهرمانسازی، دو نوع رابطه با جهان را مقابل هم میگذارد. رابطهای مبتنی بر فتح، و رابطهای مبتنی بر رها شدن.
مرگ انتسو نه نتیجه بیاحتیاطی صرف، بلکه پیامد انتخاب مسیری است که پایانش فقط عمیقتر رفتن است. فیلم در این نقطه، بیرحمانه اما صادق است. هیچ قهرمانی از دل رقابت بیرون نمیآید.
جوآنا و ناتوانی عشق انسانی
شخصیت جوآنا یکی از بحثبرانگیزترین عناصر فیلم است. بسیاری او را سادهلوح یا حتی مزاحم میدانند، اما نقش او پیچیدهتر از این قضاوتهاست. جوآنا نماینده زندگی انسانی است. زندگیای با مسئولیت، رابطه، آینده و ادامه.
مشکل اینجاست که ژاک هرگز واقعاً وارد این زندگی نمیشود. او جوآنا را دوست دارد، اما نه به شکلی که بتواند جای دریا را بگیرد. فیلم در اینجا دست به انتخاب سختی میزند. عشق انسانی را کافی نمیداند. نه بهخاطر ضعف عشق، بلکه بهخاطر شدت میل دیگری که در ژاک وجود دارد.
این نگاه، برای بسیاری غیرقابلقبول است و حق هم دارند. اما بسون عامدانه این خطر را میپذیرد. او نمیخواهد داستانی اخلاقی تعریف کند. میخواهد نشان دهد بعضی آدمها، حتی اگر دوست بدارند، نمیتوانند بمانند.
مرگ، رهایی یا بازگشت؟
پایان فیلم یکی از تأثیرگذارترین و در عین حال جنجالیترین پایانهای سینمای دهه هشتاد است. آیا ژاک میمیرد؟ آیا به خانه واقعیاش بازمیگردد؟ فیلم پاسخ روشنی نمیدهد و دقیقاً به همین دلیل ماندگار است.
دلفینی که در اعماق ظاهر میشود، میتواند خیال باشد، میتواند توهم باشد، یا میتواند نماد چیزی باشد که ژاک تمام عمر بهدنبالش بوده است. فیلم هیچکدام را تأیید یا رد نمیکند. این پایان، دعوت به تفسیر است، نه نتیجهگیری.
آنچه مهم است، انتخاب ژاک است. او آگاهانه تصمیم میگیرد. نه از سر ناامیدی، نه از سر شکست. این تصمیم، فیلم را از یک تراژدی صرف جدا میکند و به مرز اسطوره نزدیک میسازد.
واکنش منتقدان و تماشاگران
واکنشها به «آبی بیکران» از ابتدا دوگانه بود. برخی منتقدان آن را بیش از حد احساساتی، کشدار و غیرمنطقی دانستند. برخی دیگر، فیلم را تجربهای متفاوت و جسورانه توصیف کردند. در میان تماشاگران، فیلم به مرور زمان محبوبتر شد و به اثری کالت تبدیل شد.
بسیاری از بینندگان، بهویژه در اروپا، با حالوهوای فیلم ارتباط برقرار کردند و آن را یکی از متفاوتترین آثار دهه هشتاد دانستند.
با گذشت سالها، «آبی بیکران» همچنان واکنشهای متضاد برمیانگیزد. بعضی آن را ستایش افراطی مرگ میدانند. بعضی دیگر، آن را صادقانهترین تصویر از ناتوانی انسان در سازگاری با جهان میبینند.
این دوگانگی، ضعف فیلم نیست. نقطه قوت آن است. فیلمی که همه با آن موافق باشند، چیزی برای گفتن ندارد. «آبی بیکران» تماشاگر را مجبور میکند موضع بگیرد. یا با ژاک همراه شود، یا در برابرش بایستد.
آیا هنوز آبی بیکران تماشایی است؟
با گذشت حدود چهار دهه از ساخت فیلم، «آبی بیکران» همچنان تماشایی است، به شرط آنکه انتظار یک فیلم پرحادثه نداشته باشیم. این فیلم برای تماشاگر صبور ساخته شده. برای کسی که حاضر است همراه شخصیتها آرام شود، نه هیجانزده.
نوشتههای مرتبط با آثار سینمایی دراماتیک دوران گذار
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!
مطالب مرتبط
