فیلم The Nutty Professor (1963) پروفسور دیوانه | معرفی، داستان، نقد و تحلیل

آمریکایی‌ها هنوز که هنوز است انگشت به دهان‌اند که چطور می‌شود فرانسوی‌ها، کمدی لوسی مثل جری لوئیس (Jerry Lewis) را به عرش برسانند و به عنوان یکی از نوابغ ژانر کمدی تجزیه و تحلیل کنند. ولی حالا پس از عمری، منِ ایرانی که در بچگی و نوجوانی، هر سال عید، یک جری لوئیس، یک نورمن ویزدوم و بعداً، یک جیمزباند عیدی می‌گرفتم، پاسخ می‌دهم که خب در این زمینه، حق نه کاملاً با آمریکایی‌هاست، نه کاملاً با فرانسوی‌ها! راستش، در این که جری لوئیس کمدین بزرگی است، شک ندارم، اما در این که آیا همه آن فیلم‌هایی که به آن‌ها می‌خندیدیم واقعاً خنده‌دار بودند، شک دارم! سن و سال که بالا رفت و این امکان پدید آمد که فیلم‌ها را کامل و به زبان اصلی ببینیم، متوجه شدم که خیلی اوقات در واقع، به صدا و شوخی‌های حمید قنبری و خلاصه، دوبلورهای ایرانی می‌خندیدیم.

در این مقاله می‌خواهیم ببینیم چرا فیلم پروفسور دیوانه شاهکار شخصی جری لوئیس به شمار می‌رود و چگونه این اثر کمدی فانتزی توانست مرزهای کمدی فیزیکی و روان‌شناختی زمانه خود را جابجا کند. آیا واقعاً این اثر صرفاً یک تقلید کمدی از داستان مشهور دکتر جکیل و آقای هاید است یا لایه‌های عمیق‌تری از نقد جامعه مصرف‌زده آمریکا را در خود دارد؟ با ما همراه باشید تا به تحلیل ساختار فنی، موسیقی، بازیگری و رازهای پشت پرده این کمدی کلاسیک ماندگار سینمای جهان بپردازیم و ابعاد مختلف آن را پس از گذشت دهه‌ها مورد واکاوی قرار دهیم.

شناسنامه فیلم پروفسور دیوانه

فیلم پروفسور دیوانه (The Nutty Professor) محصول سال ۱۹۶۳ ایالات متحده آمریکا، یکی از شاخص‌ترین آثار کمدی-علمی تخیلی تاریخ سینماست. این اثر به کارگردانی جری لوئیس (Jerry Lewis) ساخته شده و فیلمنامه آن نیز همکاری مشترک جری لوئیس و بیل ریچموند (Bill Richmond) بر اساس رمان کلاسیک دکتر جکیل و مستر هاید نوشته رابرت لوئیس استیونسن است. مدیریت فیلمبرداری این اثر رنگی و درخشان را والاس کلی بر عهده داشته است.

بازیگران اصلی فیلم عبارت‌اند از جری لوئیس در نقش‌های دوجانبه پروفسور جولیوس کلپ و بادی لاو، استلا استیونس در نقش استلا پردی، دل مور در نقش دکتر وارف و کاتلین فریمن در نقش میلی لمون. موسیقی متن شنیدنی این اثر کمدی توسط والتر شارف (Walter Scharf) با همکاری لز براون و ارکسترش ساخته شده است. این فیلم با مدت زمان ۱۰۷ دقیقه توسط کمپانی پارامونت پیکچرز تهیه و در سینماهای سراسر جهان اکران شد.

داستان مشروح و کامل فیلم

داستان فیلم در یک دانشگاه آمریکایی در اوایل دهه ۱۹۶۰ میلادی روایت می‌شود. شخصیت اصلی داستان، پروفسور جولیوس کلپ (با بازی جری لوئیس)، استاد شیمی دانشگاهی است که از نظر فیزیکی مردی بدقیافه، دست‌وپاچلفتی، با دندان‌های جلوآمده و پشتی خمیده است که صدایی تو دماغی و آزاردهنده دارد. جولیوس با وجود نبوغ علمی بی‌نظیرش در آزمایشگاه، مدام باعث انفجار و خرابی در کلاس درس می‌شود و مدیر دانشگاه، دکتر وارف (با بازی دل مور)، به شدت از دست خرابکاری‌های او کلافه است. کلپ از نظر اجتماعی نیز بسیار خجالتی است و توانایی برقراری ارتباط با دیگران، به‌ویژه دانشجوی زیبایش استلا پردی (با بازی استلا استیونس) را ندارد.

نقطه عطف داستان زمانی رخ می‌دهد که یک دانشجوی ورزشکار و تنومند، پروفسور کلپ را در برابر چشمان استلا و سایر دانشجوها تحقیر کرده و او را داخل یک کمد می‌تپاند. این واقعه تلخ، غرور جولیوس را جریحه‌دار می‌کند؛ او ابتدا تلاش می‌کند با ثبت‌نام در یک باشگاه ورزشی و وزنه زدن به اندام خود سر و سامانی بدهد، اما ناتوانی بدنی و ضعف مفرطش باعث شکست خفت‌بار دیگری در باشگاه می‌شود. کلپ که متوجه می‌شود راه‌های طبیعی پاسخی به نیاز او نمی‌دهند، تصمیم می‌گیرد از تخصص شیمی خود استفاده کند. او شب‌ها در آزمایشگاه خصوصی‌اش روی فرمول یک معجون شیمیایی کار می‌کند که بتواند قدرت بدنی و جذابیت ظاهری‌اش را به طور موقت دگرگون سازد.

پس از مصرف معجون، جولیوس کلپ با تغییر فیزیکی و صوتی شگفت‌انگیزی مواجه شده و به موجودی کاملاً متضاد با خود تبدیل می‌شود؛ جوانی خوش‌تیپ، شیک‌پوش، با اعتمادبه‌نفس مفرط و صدایی گرم و مخملی به نام بادی لاو. بادی لاو بلافاصله به پاتوق محبوب دانشجوها می‌رود و با خواندن ترانه‌های جاز و نواختن پیانو، همه از جمله استلا را مجذوب خود می‌کند. با این حال، معجون اثر دائمی ندارد و در لحظات نامناسب، بادی دوباره به همان کلپ لرزان و زشت تبدیل می‌شود. در نهایت و در جریان جشن فارغ‌التحصیلی دانشگاه، اثر معجون در حین سخنرانی بادی لاو از بین می‌رود و چهره واقعی او برملا می‌شود. کلپ با پذیرش حقیقت، در سخنرانی پر سوز و گداز خود اعلام می‌کند که انسان پیش از هر چیز باید خودش را دوست داشته باشد تا دیگران هم او را دوست بدارند.

اقتباس کمدی از رمان کلاسیک رابرت لوئیس استیونسن

اقتباس کمدی از رمان مشهور ماجرای عجیب دکتر جکیل و آقای هاید نوشته رابرت لوئیس استیونسن (Robert Louis Stevenson)، یکی از هوشمندانه‌ترین کارهایی بود که جری لوئیس در طول حیات هنری خود انجام داد. برخلاف اقتباس‌های ترسناک و جدی معمول از این اثر ادبی، لوئیس متوجه شد که پتانسیل عظیمی برای کمدی در مفهوم دوگانگی شخصیت انسان وجود دارد. او این داستان گوتیک قرن نوزدهمی را به حومه دانشگاهی آمریکا در دهه ۱۹۶۰ منتقل کرد تا تقابل میان عقلانیت علمی و تمایلات سرکوب‌شده مدرن را به نمایش بگذارد.

در رمان اصلی، مستر هاید نماد شرارت خالص و تمایلات تاریک دکتر جکیل است، اما در پروفسور دیوانه، بادی لاو نمادی از خودشیفتگی، وقاحت و جذابیت‌های سطحی جامعه معاصر آمریکا است. لوئیس به جای تمرکز روی جنبه‌های ترسناک دگردیسی فیزیکی، بر تفاوت‌های رفتاری و کمدی ناشی از این تغییر تمرکز می‌کند. این چرخش خلاقانه باعث شد که فیلم نه تنها به عنوان یک نقیضه (Parody) موفق شناخته شود، بلکه به عنوان یکی از بهترین اقتباس‌های سینمایی از اثر استیونسن در تاریخ سینمای کمدی ثبت شود.

پرسونای دوگانه جری لوئیس در نقش کلپ و بادی لاو

بازی جری لوئیس در نقش‌های جولیوس کلپ و بادی لاو، اوج هنر بازیگری فیزیکی و انعطاف‌پذیری صوتی او را به نمایش می‌گذارد. کلپ شخصیتی است که لوئیس سال‌ها در کمدی‌های مختلف خود با تفاوت‌های جزئی آن را پرورش داده بود؛ مردی معصوم، دست‌وپاچلفتی و احمق که مدام سقوط می‌کند و صداهای عجیب از خود درمی‌آورد. اما بازی در نقش بادی لاو، وجه کاملاً متفاوتی از توانایی‌های او را آشکار کرد که تا پیش از آن تماشاگران کمتر از او دیده بودند؛ شخصیتی سرد، خودخواه، زن‌باره و در عین حال به شدت کاریزماتیک.

شایعات بسیاری در سینمای آن دوران مطرح بود که لوئیس شخصیت بادی لاو را بر اساس شریک هنری سابقش، دین مارتین (Dean Martin)، طراحی کرده است؛ موضوعی که خود لوئیس همواره آن را تکذیب می‌کرد. با این حال، تضاد عمیق میان رفتارهای ناشیانه کلپ و حرکات روان و با اعتمادبه‌نفس بادی لاو، نشان‌دهنده تسلط بی‌چون‌وچرای لوئیس بر بدن و بیان خود است. تغییر ناگهانی صدا از آن تن تو دماغی به صدای باریتون مخملی بادی لاو در حین تمام شدن اثر دارو، تماشاگر را شگفت‌زده و در عین حال معذب می‌کند.

حضور درخشان استلا استیونس در نقش مکمل زن

استلا استیونس (Stella Stevens) در نقش استلا پردی، فراتر از یک شخصیت کلیشه‌ای زن در کمدی‌های دهه شصت ظاهر می‌شود. او نقش دانشجویی را بازی می‌کند که میان ترحم و احترام نسبت به هوش پروفسور کلپ، و کشش غریزی به جذابیت‌های بادی لاو مغرور سرگردان است. استیونس با بازی زیرپوستی خود نشان می‌دهد که چگونه زنان آن دوره تحت تاثیر تصاویر رسانه‌ای از مردان ایده‌آل قرار داشتند، اما در نهایت اخلاق و انسانیت را ترجیح می‌دادند.

نقش‌آفرینی استیونس تعادلی اساسی در فیلم ایجاد می‌کند تا کمدی پرجنب‌وجوش جری لوئیس به یک اثر لوس و یک‌طرفه تبدیل نشود. تقابل‌های حسی او با هر دو پرسونای لوئیس، عمق دراماتیک فیلم را افزایش می‌دهد و پایان‌بندی احساسی فیلم را برای تماشاگر باورپذیر می‌سازد. حضور او به عنوان نمادی از عقلانیت در دنیای دیوانه‌وار دانشگاه، وزنه سنگینی برای هدایت داستان به سمت نتیجه‌گیری نهایی است.

جلوه‌های بصری رنگارنگ تکنی‌کالر و دکورهای دهه شصت

پروفسور دیوانه از نظر بصری یکی از زیباترین کمدی‌های ساخته شده در سیستم تکنی‌کالر (Technicolor) است. جری لوئیس با همکاری مدیر فیلمبرداری والاس کلی، از رنگ‌های اشباع‌شده و تند برای نمایش دنیای پر زرق و برق دهه ۱۹۶۰ استفاده کرد. دکور آزمایشگاه کلپ با شیشه‌های رنگی، مایعات در حال غلیان زرد و سبز و نورپردازی‌های متضاد، جلوه‌ای کارتونی و فانتزی به فیلم بخشیده است که با روح کمدی اثر همخوانی کامل دارد.

طراحی لباس‌های فیلم که توسط طراح افسانه‌ای هالیوود، ادیت هد (Edith Head) انجام شده، نقش مهمی در تعریف شخصیت‌ها دارد. لباس‌های گشاد، بی‌قواره و قهوه‌ای‌رنگ کلپ در تضاد شدید با کت و شلوارهای شیک، خوش‌دوخت و ابریشمی بادی لاو قرار دارد. این دکورها و لباس‌ها نه تنها زیبایی‌شناسی بصری فیلم را ارتقا داده‌اند، بلکه به عنوان ابزارهای روایی کارآمد برای نشان دادن تغییر هویت درونی شخصیت اصلی عمل می‌کنند.

موسیقی متن و ترانه‌های والتر شارف

موسیقی در فیلم پروفسور دیوانه نقشی فراتر از یک همراه ساده برای صحنه‌های کمدی ایفا می‌کند. والتر شارف با همکاری لز براون و ارکستر مشهورش، موسیقی جاز پرانرژی و متناسب با فضای کلوپ‌های شبانه دهه شصت را برای فیلم خلق کردند. قطعات موسیقی به کار رفته در فیلم، به ویژه در صحنه‌هایی که بادی لاو پشت پیانو می‌نشیند، بازتاب‌دهنده فرهنگ موسیقی پاپ و جاز آن دوران در آمریکا است.

صدای خوانندگی جری لوئیس در نقش بادی لاو و اجرای ترانه‌های استانداردی مانند «آن احساس قدیمی» (That Old Black Magic) نشان‌دهنده استعدادهای چندگانه این کمدین بزرگ است. موسیقی نه تنها ریتم کمدی فیزیکی لوئیس را تنظیم می‌کند، بلکه در صحنه‌های دراماتیک پایانی به تماشاگر کمک می‌کند تا بار احساسی ندامت پروفسور کلپ را با تمام وجود حس کند و با او همراه شود.

جایگاه کارگردانی جری لوئیس و نظریه مولف فرانسوی‌ها

در حالی که منتقدان آمریکایی در دهه ۱۹۶۰ جری لوئیس را کمدینی لوس و جلف می‌دانستند، منتقدان مجله فرانسوی کایه دو سینما (Cahiers du Cinéma) او را به عنوان یک «مولف» (Auteur) واقعی ستایش می‌کردند. پروفسور دیوانه بهترین سند برای اثبات نظریه فرانسوی‌ها است؛ چرا که کنترل کامل هنری فیلم در دستان لوئیس بود. او با دکوپاژهای دقیق، استفاده خلاقانه از صداهای محیطی و سکوت‌های کمدی، تکنیک کارگردانی خود را به رخ کشید.

استفاده هوشمندانه لوئیس از نمای نقطه‌نظر (POV) در صحنه ورود بادی لاو به کلاب شبانه، یکی از شاهکارهای کارگردانی اوست که در آن تماشاگر واکنش‌های شگفت‌زده مردم را می‌بیند بدون اینکه ابتدا خود بادی لاو را تماشا کند. این سطح از خلاقیت بصری و ساختارشکنی در کمدی کلاسیک هالیوود بی‌سابقه بود. فرانسوی‌ها با درک همین جزییات فنی و هنری، لوئیس را در کنار بزرگانی چون چاپلین و کیتون قرار دادند.

جادوی دوبله فارسی و تاثیر حمید قنبری بر محبوبیت لوئیس در ایران

نمی‌توان از سینمای جری لوئیس در ایران صحبت کرد و نامی از حمید قنبری، دوبلور نابغه ایرانی نبرد. قنبری با درک عمیق از پرسونای جری لوئیس، صدایی را برای او طراحی کرد که حتی از صدای اصلی خود لوئیس برای تماشاگران ایرانی دلنشین‌تر و خنده‌دارتر بود. او با اضافه کردن تکیه‌کلام‌های بومی، شوخی‌های کلامی ایرانی و آهنگین کردن گفتار لوئیس، این فیلم‌ها را به بخشی از فرهنگ عامه ایران تبدیل کرد.

بسیاری از ایرانی‌ها کمدی لوئیس را با صدای قنبری کشف کردند و خنده‌های دوران کودکی‌شان مدیون این پیوند هنری میان بازیگر آمریکایی و صداپیشه ایرانی است. با اینکه نسخه اصلی فیلم به زبان انگلیسی شاهکار است، اما نسخه دوبله فارسی پروفسور دیوانه ارزش فرهنگی و نوستالژیک منحصربه‌فردی در تاریخ سینمای ایران دارد که جادوی دوبله همزمان با دوران طلایی سینمای ایران را به تصویر می‌کشد.

تحلیل روان‌شناختی خودشیفتگی و عقده حقارت در فیلم

پروفسور دیوانه از منظر روان‌شناختی، مطالعه‌ای دقیق روی مفهوم عقده حقارت (Inferiority Complex) و خودشیفتگی (Narcissism) است. جولیوس کلپ به دلیل ضعف‌های فیزیکی و تحقیرهای مداوم اجتماعی، دچار سرکوب شدید روانی شده است. معجون شیمیایی او در واقع راه میان‌بری برای رهاسازی «سایه» (Shadow) روان اوست؛ سایه‌ای که در قالب بادی لاو، موجودی به شدت مغرور و بی‌رحم پدیدار می‌شود.

فیلم به خوبی نشان می‌دهد که چگونه بادی لاو به عنوان مظهر آرزوهای سرکوب‌شده کلپ، خود به یک هیولای روانی تبدیل می‌شود که احساسات دیگران برایش اهمیتی ندارد. پیام اخلاقی پایان فیلم مبنی بر لزوم پذیرش خود واقعی، بیانیه‌ای علیه ایگوی متورم جامعه مدرن است. لوئیس با ابزار کمدی، تراژدی انسانیِ تلاش برای تبدیل شدن به فردی دیگر جهت کسب تایید عمومی را به نقد می‌کشد.

مقایسه نسخه اصلی ۱۹۶۳ با نسخه بازسازی شده ادی مورفی

در سال ۱۹۹۶، ادی مورفی (Eddie Murphy) اقدام به بازسازی این فیلم کلاسیک با همان نام کرد. در نسخه بازسازی‌شده، داستان دستخوش تغییراتی شد؛ شخصیت اصلی تبدیل به پروفسوری بسیار چاق شد که معجون لاغری اختراع می‌کند. اگرچه نسخه ادی مورفی از نظر تجاری بسیار موفق بود و به خاطر گریم پیشرفته‌اش برنده جایزه اسکار شد، اما تفاوت‌های ساختاری عمیقی با نسخه اصلی جری لوئیس دارد.

نسخه ۱۹۶۳ جری لوئیس بیشتر متکی بر طنز موقعیت، شخصیت‌پردازی مینی‌مالیستی و نقدهای روان‌شناختی ظریف است، در حالی که نسخه ۱۹۹۶ بیشتر به سمت شوخی‌های بدنی، لودگی و جلوه‌های ویژه پر سر و صدا متمایل شد. کمدی فیزیکی لوئیس در نسخه اصلی دارای نوعی شاعرانگی و متانت کلاسیک است که در هیاهوی سینمای کمدی دهه نود میلادی تا حد زیادی رنگ باخت.

پنج فیلم کمدی کلاسیک که باید پس از این اثر تماشا کنید

اگر از تماشای فیلم پروفسور دیوانه لذت برده‌اید، تماشای پنج فیلم کلاسیک زیر به شما پیشنهاد می‌شود. اولین فیلم، مستخدم خانه (The Bellboy) محصول ۱۹۶۰ به کارگردانی و بازیگری خود جری لوئیس است که کمدی فیزیکی بی‌کلام و نبوغ‌آمیز او را در لوکیشن یک هتل مجلل به نمایش می‌گذارد. فیلم دوم، پادوی زنانه (The Errand Boy) محصول ۱۹۶۱ است که هجویه‌ای بی‌نظیر بر سیستم استودیویی هالیوود و پشت صحنه فیلم‌سازی است.

فیلم سوم، آپارتمان (The Apartment) محصول ۱۹۶۰ به کارگردانی بیلی وایلدر است که ترکیبی درخشان از کمدی، درام و نقدهای اجتماعی را ارائه می‌دهد. فیلم چهارم، دنیای دیوانه، دیوانه، دیوانه، دیوانه (It’s a Mad, Mad, Mad, Mad World) محصول ۱۹۶۳ است که کمدی حماسی و پربازیگری در نقد طمع انسانی است. در نهایت، فیلم پنجم، ترن هوایی (The Great Race) محصول ۱۹۶۵ ساخته بلیک ادواردز است که کمدی ماجراجویانه و پرتحرکی متناسب با سلیقه دوستداران سینمای کلاسیک به شمار می‌رود.

سوالات متداول

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک»

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک».
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!

دربارهٔ علیرضا مجیدی در یک پزشک

مطالب مرتبط

فیلمی درباره فاصله اندک جنون و نبوغ: فیلم «پروفسور و مرد دیوانه» با بازی مل گیبسون و شان…

فیلم از روسیه با عشق | داستان و نقد From Russia with Love (1963)

فیلم نور زمستانی (Winter Light 1963) | داستان، تحلیل عمیق و دانستنی‌های کمترشنیده شده

فیلم نور زمستانی اینگمار برگمان – بررسی و تحلیل – Winter Light 1963

نقد و بررسی کتاب پروفسور بالتازار (جستجوی مطلق) نوشته‌ی اونوره دو بالزاک

فیلم زندانی دیوانه‌شده – خلاصه داستان، نقد و بررسی – Stir Crazy (1980)